GenelTarih

Artuklular Hakkında Kısa Bilgi

Artukoğulları Beyliği (Artuklular) ne zaman ve nerede kurulmuştur? Hısn Keyfa Artukluları, Mardin Artukluları, Harput Artukluları hakkında bilgi.


Artuklular, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da XI. – XV. yüzyıllar arasında ve üç kol halinde hüküm sürmüş olan bir Türk beyliğidir.

Artuklu Beyliği, kurucuları Selçuklu emirlerinden Artuk bin Eksük’ün soyundan geldikleri için bu ad ile anılmıştır. Artukluların, Oğuzların Döger boyuna mensup oldukları belirtilmişse de, paralarında görülen “Kayı” damgası, Kayı boyuna mensup olduklarını göstermektedir. Artuk Bey, Alp Arslan’ın hizmetinde bulunmuş ve Malazgirt zaferinden sonra diğer Selçuklu emirleri ile birlikte Anadolu’nun fethi için görevlendirilmiştir. Nitekim emrindeki kuvvetlerle İzmit’e kadar ilerleyen Artuk Bey burada Bizans’taki iç mücadelelere karıştı (1073). Daha sonra Kudüs’e hakim oldu ve 1091 yılında öldü. Oğulları İlgazi ve Sökmen onun yerini alarak Artuklu Beyliğini kurdular. Artuklular 3 ana kol halinde hüküm sürdüler. Bu kollarla ilgili bilgiler şöyle özetlenebilir:

  1. a) Hısn Keyfâ (Hasankeyf) Artukluları (1102-1232): Artuk Bey’in ölümünden sonra oğullarından Sökmen, Hısn Keyfâ’ya sahip olarak burada beyliğini kurdu. 1103 yılında Mardin’i de hakimiyeti altına alan Sökmen daha sonra Haçlı ordularını yenilgiye uğratarak Kudüs Kralı 1. Boud ouin ile Urfa Kontu Joseclin’i esir artuklu_beyliğialdı (1104). Sökmenden sonra oğlu İbrahim Hısn Keyfa beyi olmuş, onun yeğeni Fahreddin Karaaslan’ın beyliği sırasında Diyarbakır’ın büyük bir kısmı Artuklu hâkimiyetine girmiştir (1148). Hısn Keyfâ Artukluları önce Eyyuhîlerin, daha sonraları da Anadolu Selçuklularının egemenliğini kabul etmişlerdir. Moğol istilâsı sırasında zayıf bir duruma düşen Hısn Keyfâ Artukluları, Eyyubîler tarafından ortadan kaldırılmıştır (1232).
  2. b) Mardin Artukluları (1106-1409): Artuk Bey’in oğlu Necmeddin İlgazi tarafından kurulmuştur. Mardin’e hakim olan İlgazi, kısa bir süre içinde Nusaybin ve Hassanı ‘da eline geçirdi. Halep emirinin ölümünden sonra bu şehre de hakim oldu (1118). Haçlılara karşı başarılı mücadeleler yapan Necmeddin İlgazi’nin ölümünden sonra (1122) oğullarından Şemsüddev ile Süleyman Meyyafarikîn (Silvan)’da, Timurtaş Mardin’de, yeğeni Bedrüddevle Süleyman ise Haleb’de hakim oldular. Mardin Artukluları’nın son hükümdarı Melikü’s-Salih Şihabeddin Ahmed, Mardin şehrini Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf’a teslim etmek zorunda kaldı (1409). Böylece Artuklular Devleti’nin Mardin kolu da tarihe karışmış oldu.
  3. c) Harput Artukluları (1112-1124 ve 1185-1233): İlgazi’nin torunu Nureddin Muhammed’in ölümünden sonra (1185), kardeşi Ebu Bekr Harput şehrine hakim olarak burada yeni bir Artuklu kolunu kurdu. Ebu Bekr Hısn Keyfâ’yı da almak istediyse de başarılı olamadı. Onun yerine geçen oğlu Hızır ve onun oğlu Nureddin Arttık zamanında bu kol oldukça zayıfladı ve Harput şehri Anadolu Selçuklu Sultanı Alâeddin Keykubad tarafından ele geçirildi.

Artuklular, 3 kol halinde hüküm sürmüş olmalarına rağmen, Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliklerinin en uzun ömürlülerinden birisidir. Özellikle Haçlılara karşı yaptıkları başarılı mücadeleleri ile dikkat çekmişlerdir. Artuklu döneminden günümüze pek çok cami, medrese, kervansaray ve köprü gibi mimarî eserler ulaşmıştır. Artuklular zamanında Meyyafarikîn, Amid, Harput ve Mardin gibi şehirler birer ilim ve kültür merkezi haline gelmişti. Harput günümüzde, Elazığ iline bağlı bir mahalle konumundadır. Meşhur Süt kalesi, Sarahatun camii belli başlı kültür hazineleridir.

Bakınız  Seramik Nedir, Nasıl Yapılır

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu