Üreme Nedir, İnsanlarda Üreme

İnsanlarda üreme nasıl olur, Bitkilerde ve hayvanlarda üreme nasıldır, Üreme Hakkında bilgi.

Canlı varlıkların kendilerine benzer yeni organizmalar meydana getirmeleri ve böylelikle türlerini sürdürmeleri olayı. Üremeye en sık gösterilen örnek, kromozomların mitoz sırasındaki durumlarıdır. Kromozomun bölünmeden önce yapısı ikizleşmiş olur yani genler kendilerine eş unsurlar meydana getirirler.

Şu halde, üremenin en alt mekanizması molekül safhasında bulunur. Ancak bunun oluşumu konusunda henüz pek az şey bilinmektedir, ikileşme, en önemli çekirdek yapılarını meydana getiren ve nebatî olsun, hayvanî olsun, tek veya çok hücreli bütün canlıların üremesinde ana faktör olan nükleik asitlerin özelliğidir.

En basit canlı varlıklar olan virüsler, girdikleri canlı hücrenin içinde ürerler; bu hücrenin malzemesinden ve metabolizma imkânlarından yararlanırlar. Virüsün bir hücreye girdikten sonra, hücre yapılarında kendilerine benzer unsurlara indirgenebilen pek çok sayıda ve pek küçük unsurlar meydana getirdiği sanılmaktadır. Bakteriyofaglar (bazı bakterileri yiyen virüsler) de bunlara benzer bir mekanizmayla çoğalmaktadır.

ureme1Çoğu, bitkiler dünyasına bağlı olan bakterilerde, üreme, bölünme ve sporlanma yollarıyla olur. Bölünme yoluyla üremede, bakteri en dar yerinden boğularak birbirine benzer iki bakteri meydana getirir. Çok daha az görülmekle beraber, bölünmenin aynı anda birbirine dik iki (ya da üç) düzlem üzerinde olmasına da rastlanır; bu durumlarda dört (ya da sekiz) yeni bakteri meydana gelir. Sporlanma yoluyla üremede, bakterilerde çevre değişikliklerine direnen, belirli şartlar altında yeni bir canlı meydana getirebilen ve spor adı verilen cisimcikler meydana gelir. Son araştırmalar bazı bakteri çeşitlerinde bir çeşit cinsiyet bulunduğunu ortaya koymuştur. Bu çeşitlerde, bazı organizmalar kendi çekirdek özünün bir kısmını başka organizmaya akıtarak gen varlığını iki katına çıkarmaktadır. Gen varlığı ikinci bakterinin bölünmesinde normal duruma dönmektedir.

Üreme eşeysiz (agamik) ve eşeyli (gamik) olmak üzere ikiye ayrılır. Eşeysiz üremede, özel üreme hücreleri veya üreme organları yoktur. Bunlarda iki ayrı cins birleşmez. Eşeyli üremede ise üreme hücreleri ya da üreme organları vardır. Eşeysiz üreme bitkilerin negatif üremesidir. Ancak tek hücreli hayvanlar (protozoerler) ile süngerler, selentereler derisidikenliler vb. gibi birçok omurgasız hayvan da eşeysiz olarak ürer.

Eşeysiz üremenin de çeşitleri vardır. Bunlar canlının eksilen kısmının kendini onarma kabiliyetine bağlıdır. Bu kabiliyet de doku ve organlar arasındaki farklılaşma pek zayıftır; çünkü bu olaya hep aşağı canlılarda rastlanır. Eşeysiz üremenin çeşitlerinden biri basit bölünmedir. Vücut, boylamasına veya enlemesine ikiye ayrılır. Ortaya çıkan bu iki kısımdan her biri eksik parçalarını onardıktan sonra kendilerini meydana getirene benzer birer tam Organizma olarak hayatlarını sürdürürler.

ureme2
Hayvanlarda Üremeye Bir Örnek

Yassı kurtlar ve astaryalarda da durum budur. Bu çeşit bölünmenin özel bir biçimi şıfozoer poliplerinde görülür. Bunlarda canlı, bir kuşak atladıktan sonra kendine benzer bir canlı meydana getirir. Polipin vücudu dilimciklere ayrılır. Bunlar bir süre ayrı yaşadıktan sonra birleşip bir polip meydana getirirler. Selentereler, süngerler, briyozoerler vb. ürerken, ergin canlı üzerinde tomurcuk gibi bir cisimcik meydana gelir; bu tomurcuk ayrılır ve tek başına yaşayarak büyür veya ayrılmadan yeni bir koloni (süngerlerde) başlatmış olur. Üçüncü bir çeşit eşeysiz üreme bir gözelilerde ve özellikle sporlularda görülen çeşittir. Bunlarda hücre çekirdeği sürekli olarak bölünür. Böylece, çok hücreli sayılabilecek olan hücre, birçok hücre meydana getirmiş olur. Sporlularda ve foraminiferler gibi çok hücrelilerde sporogoni veya sporogenez denen bir başka çe şit eşeysiz üreme görülür. Bu çeşitte de spor denen özel hücreler meydana gelir.

Eşeysiz üreme gamet denen erkek ve dişi özel üreme hücreleriyle olur. Çeşitli tek hücreli canlılarda bütün hücre gamet görevini yüklenebilir. Hücrelerin eşit olması durumunda bu üremeye izogami denir. Izogamide hareketli hücre erkek, hareketsiz hücre dişi kabul edilir. Çoğu zaman, dişi hücre erkek hücreden daha büyük olur. Bu durumda dişi hücreye makrogamet, erkek hücreye mikrögamet, bu çeşit üremeye de anizogami adı verilir. Çok hücreli canlıların büyük kısmında, dişi gamet yumurta adını alır. Yumurta yedek madde bakımından zengin bir hücredir. Daha küçük ve hareketli olan erkek game te sperm veya spermatozoer denir. Eşeyli üremenin bu hücreleri gonad denen organların içinde oluşur. Şazr hayvanların her birinde hem erkek hem dişi organ bulunur. Bu çeşit hayvanlara hermafrodit denir.

İki gametin birleşmesi döllenme olayını meydana getirir. Spermin yumurta içine girmesi, yalnız yumurtanın yeni bir organizma meydana getirmesini sağlayan fiziki-kimyevi bir tesir yapmakla kalmaz, aynı zamanda apayrı bir biyolojik olaylar serisini oluşturur. Sperm kendi kromozom malzemesini yumurtaya getirir. Döllenme dış veya iç döllenme olabilir. Dış döllenme, derisidikenliler, selentereler ve balıklar gibi ortamı su olan hayvanlarda görülür. Bunlar gametlerini suya bırakırlar, iç döllenmede sperm, dişi canlının vücuduna girerek yumurtayla birleşir.

Döllenmeden sonra yumurta bazı canlılarda dış ortamda, bazılarında dişinin içinde gelişir. Yumurtası dış ortamda gelişen canlı, yumurtlayıcı (ovipar) canlıdır (örnek: Kuşlar); yumurtası dişinin içinde gelişenlere doğurucu (vivipar) adı verilir (örnek; Memeliler); üçüncü tür canlılara ovovivipar (yumurtası ana içinde açılan) denir; bunların embriyo gelişmesi yumurta içinde olur, fakat yumurta dış ortama bırakılmaz; yeni doğan canlı olduğu gibi dünyaya gelir. Bazı yılanlar, bazı köpekbalıkları ovovivipardır. Doğurucu canlılarda embriyo hem ananın rahminden besin alır, hem de rahimle bağlantısı vardır. Bu bağ omurgasızlarla plasentasız omurgalılarda (keseliler) çok ilkeldir. Öteki omurgalılardaysa plasenta (etene) denen bu bağ ayrı bir organ niteliği taşır. Plasenta bazı canlılarda partenogenez adı verilen bir eşeyli üremeyi gerçekleştirir. Partenogenezde yumurta döllenmeden büyür. Bazı böceklerde, rotiferlerde, kabuklularda bu durum görülür. Çoğu zaman bu hayvanlar bir kuşakta döllenme, bir kuşakta partenogenez ile ürerler. Bu duruma heterogoni denir. Bir kuşakta eşeyli, bir kuşakta eşeysiz üreme gösteren hayvanların durumu ise metagenez adını alır.

ureme3
Bitkilerde Üremeye Bir Örnek

Bitkilerde üreme biçimleri yine eşeysiz ve eşeyli olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Eşeysiz üreme ya ana bitkinin parçalarından (yeşil su yosunları, likenler vb. bu yolla ürerler) ya da eşeysiz olmakla beraber özel birtakım unsurlardan (sporlar, konidler vb.) olur. Eşeyli bitki üremesi ayrı cinsten iki hücrenin (gamet) birleşip zigotu meydana getirmesiyle oluşur. Zigot döllenmiş hücredir.

Eşeysiz ve eşeyli üreme de bitkinin türüne göre çeşitli gruplara ayrılır. Bakteriler, yeşil yosunlar, kamçılı yosunlar gibi alt bitkilerde, canlı tek hücreliyse bütün canlı, çok hücreliyse bütün hücreler üreme kabiliyetine sahiptir. Daha ileri bitkilerde canlının yalnız bir kısmı bu kabiliyeti gösterir. Talli bitkilerde hiç bir eşeyliliğe (cinsiyete) rastlanmaz. Bunlarda üreme hücre çoğalmasıyla olur. Hücrelerin unsurlarına (sitoplazma, çekirdek ve zar) ayrıldığı canlılarda yeni hücre oluşması çekirdekten başlar. Meydana gelen, hücreler birbirlerine bağlı kalır ve ancak gelişmenin belirli safhalarında ayrılırlar.

Yosunlar ve mantarlar gibi aşağı bitkilerin bir kısmında ve birçok kormofitte tek tek birkaç hücre ya da bir hücre topluluğu canlıdan ayrılarak yeni canlılar meydana getirir. Yukarı bitkilerdeyse tomurcuk, soğancık, yumru vb. gibi hücre gruplarının yeni canlı meydana getirmesi sık görülen üreme biçimlerindendir. Özellikle bazı türlerin çoğaltılması için tarımda bu eşeysiz üreme yolundan yararlanılır. Yeni ferdin doğrudan doğruya eski ferdin dokularından meydana geldiği bütün bu durumlarda, yeni ferdin bütün organları bu doku birliğini gösterir. Bu duruma ve getatif çoğalma denir.

Çok hücreli bitkilerde gerçek eşeysiz üreme gamet ya da spor denen üreme hücrelerinin meydana gelmesiyle olur. Bunların eşeyli üreme hücrelerinden farkı, döllenme olayında birleşme görevini yüklenmeleridir.

Bu canlılarda bir kuşak eşeysiz, bir kuşak eşeyli üreme gösterir. Sporlar çeşitli yollardan oluşabilirler. Bir ana hücre içinde oluştuklarında (yosunlar gibi) bunlara endospor denir. Ana hücre kendi içindekileri birçok parçaya böler. Bu parçalar hareketli (zoospor) olabildiği gibi hareketsiz (aplanospor) de olabilir. Özel bir organın tepesinde oluştuklarında (mantarlar) bunlara ezospor denir. Bazı durumlarda da biçimi çeşitli olabilen bir meyve kabı içinde oluşurlar. Ayrı bir sporlu doku gösteren kısımdan oluşan bitkiler (briyofit, pteridofit) de vardır.

Eşeyli ve eşeysiz üremeyi birbirinden açıkça ayırt etmek gerekir. Eşeyli üreme-da gametler tek başlarına gelişemezler; öteki cinsin çekindiğinden aldıkları yardımla gelişirler.

Suyosunlarında hücre birleşmesinin oldukça ilkel biçimleri görülür. Bu çeşit üremede iki hücrenin çekirdeği özel bir boruyla birbirine kaynaşır. Klorofilli yosunların bir kısmında üreme birbirleriyle çift çift birleşen küçük uzantılı hücrelerle oluşur. Bu üremeye izogami denir. Fakat talli bitkilerle kormofitlerin büyük kısmında üremeyi yapan iki hücre, hiç değilse bü-, yüklük bakımından birbirinden ayrılır. Aralarındaki fark görevlerini önemli ölçüde etkiler. Küçük olan hücre genellikle hareketli olup dölleyici görevi görür. Buna mikrogamet ya da erkek hücre denir. Hacmi büyük, sitoplazma bakımından zengin olan öbür hücreyse döllenme görevi görür; hareketsiz olan bu hücreye makrogamet ya da dişi üreme denir.

Bu çeşit bitkilerde su, erkek hücrenin dişi hücreyi bulmasını sağlar. Suyun bu kolaylığı sağlamadığı bitkilerde ise hava, hava akımları, rüzgar gibi faktörler hücrelerin buluşmasın sağlarlar.