Fiiller Konu Anlatımı

Fiil çeşitleri, Fiil örnekleri, Fiiller hakkında bilgi.

Kişiye ve zamana bağlı, olarak varlıkların yaptıkları işi, oluşu, kılışı, hareketi bildiren kelimelere fiil denir. İsim, sıfat, zarf, zamir, edat, ünlem, bağlaç gibi fiil de bir kelime çeşididir.
Fiiller, çekimli şekli ifade ederler. Buna göre, “Fiil kök veya gövdesi + ya bildirme ya dilek kiplerinden biri + şahıs eki” biçiminde formülleştirilebilir.
Fiilleri bu formüle göre sırasıyla inceleyelim.
I. Yapısına göre fiil kök veya gövdesi: Fiil kökü veya gövdesi yapı bakımından:
1. Basit – fiiller
2. Türemiş fiiller
3. Bileşik fiiller olmak üzere üç bölümde incelenebilir.
1. Basit fiiller: Basit fiiller yapı bakımından hiçbir kelimeden türemezler, hiçbir kelimeyle birleşmemiş fiillerdir.’Kök kelimeleridir. Yapıları bozulup parçalanamazlar. Tek veya çift heceli olurlar. Örnek: sus-,koş-, gel-, git-, kır-, dök-, oku-, boya-, güreş- gibi. Bunlar doğrudan doğruya fiil soylu kelimelerdir.
2.Türemiş fiiller:Türemiş fiiller iki türlüdür.
A. Fiil kök veya gövdelerine fiilden fiil yapan yapım ekleri ulanarak yapılan türemiş fiiller,
B. İsim kök veya gövdelerine fiil yapan yapım ekleri ulanarak yapılan türemiş fiillerdir.

A. Fiil kök veya gövdelerine aşağıdaki “fiilden fiil yapma ekleri” ulanarak türemiş fiil yapılır.
-ma, -me: yap-ma-, ol-ma-, eri-t-me-, düzel-me- gibi.
-n: kaç-ı-n-, giy-i-n-, tıka-n-, bul-u-n-, öğren-, sal-ı-n- gibi.
L: gid-i-l-, dur-u-l-, yat-ı-l-, sev-i-l- gibi.
-ş: gir-i-ş-, tut-u-ş- sık-ı-ş-, kap-ı-ş- gibi.
-t: acı-t-, söyle-t-, düzel-t-, uza-t-, inci-t-, ör-t-, sür-t- gibi.
-dır-, -dir-, -dur-, -dür-, -tır-, -tir-, -tur-, -tür-: y.az-dır-, de-dir-, öl-dür-, bul-dur-, yatıştır-, geç-iş-tir-, koş-tur-, öp-tür- gibi. Bu eklerden sonra üstteki -t- de hemen ardı sıra ulanabilir; yaz-dır-t-, koş-tur-t- gibi.
-dar-, -der-: dön-der-, gön-der- gibi. -ar-, -er: kop-ar-, gid-er-, çık-ar- gibi. -a, -e: tık-a-
-ı, -i-, -u-, -ü-: kaz-ı-, sür-ü–p-: ser-p-, kır-p–msa-, -mse-, gül-ü-mse–alar, -ele-: kov-ala-, silk-ele-, eş-ele-, şaş-ala-, gev-ele-, dur-ala- gibi.
3. Bileşik fiiller Yapı bakımından bileşik fiiller birkaç bölüme ayrılır:
A. iki fiilden yapılan bileşik fiiller (Özel bileşik fiiller): Bu bölüme ait bileşik fiilin iki kelimesi de fiildir. Asıl anlam ilk kelimededir, ikinci kelime ise yardımcı fiildir.

iki fiilden yapılmış bileşik fiiller de dör­de ayrılır:

  1. Yeterlik fiili: “Fiil kök veya gövdesi + -a bil- veya -e bil” formülüyle özetle­ Örnek: yape+bih dur-a+bil-…; gör-e + bil-, sev-e + bil-… gibi. Bunun olum­suzu “bil-‘in düşmesi ve -a + ma, -e + me’nin ulanmasıyla olur. Örnek: yap-ama-, dur-ama-gör-eme gibi.
  2. Tezlik fiili: “Fiil kök veya gövdesi + ver, -i ver, -u ver-, ü-ver” formülüyle özet­ Örnek: al-ı ver, ger-i ver-, ser-i ver-, dur-u ver-, gör-ü ver- gibi. Bunun olumsuzu “ver-me:’ şeklinde olabilir. Ya da doğrudan birinci fiile olumsuzluk eki ulanır.

Fiil tabanının sesli ile bitmesi durumun­da tezlik fiiline (y) kaynaştırma harfi ek­lenir. Örnek: bekle-y-i ver-, söy-le-y-i ver-gıbi.

  1. C) Süreklilik fiili: “Fiil kök veya gövdesi+ -a, -e koy-; -a, -e kal-; -a, -e dur” formü­lüyle özetlenebilir.

Örnek: otur-a koy-, kal-a kal-dur-a kal-gibi. Olumsuzu pek kullanılmaz.

Ç) Yaklaşma fiili: “Fiil kök veya göv­desi + -a yaz-, -e yaz” formülüyle özet­lenebilir. Örnek: düş-e yaz, öl-e yaz, kırıl-a yaz- gibi. Olumsuz pek kullanılmaz.

  1. Yardımcı fiillerle yapılan bileşik fiiller: Türkçe’de bazı fiiller vardır ki bu fiillerden önce isim soylu bir kelime kul­lanılmadan anlamlı bir cümle yapılamaz. Kendilerinden önce isim soylu bir keli­meyle kullanılmak durumunda olan fiiler yardımcı fiillerdir ve bunlar da a) etmek, b) eylemek, c) olmak, d) kılmak mastar­larıdır.
  2. “etmek” yardımcı fiili ile yapılan bi­leşik fiil: Örnek: Yardım et-, çıt et-, seyret-, ısrar et- gibi.
  3. “eylemek” yardımcı fiili ile yapılan bileşik fiil: Örnek: Hizmet eyle-, cız eyle-, hasta eyle- gibi.
  4. “olmak” yardımcı fiili ile yapılan bi­leşik fiil: Örnek: Memnun ol-, iyi ol-, kötü ol-, ırak ol-, hâkim ol- gibi.

ç) “buyurmak” yardımcı fiili ile yapı­lan bileşik fiil: Örnek: Dikkat buyur-, ifade buyur-, çay buyur- gibi.

  1. “kılmak” yardımcı fiili ile yapılan bi­leşik fiil: Örnek: Yardımcı kıl-, icra kıl-mecbur kıl- gibi.
  2. C) Anlamca kaynaşmış olan bileşik fi­iller: Bu iki’ türlüdür.
  3. Fiilin anlam kaymasına uğrayarak kendisinden önceki kelimenin sözlük an­lamıyla kullanılan türü. Örnek: Boy ölç-, ağır bas-, kahkaha at- gibi.
  4. Fiilden önceki isim veya fiil soylu ke­limenin sözlük anlamının dışında kullanıl­masıyla yapılan türü. Örnek: ağız ara-, etek silk-, kanını em-, kazık kesil-gibi.

(a) ve (b)nin olumsuzu fiilden sonra -ma, -me olumsuzluk eki ulanmak suretiyle ya­pılır.

  1. Bildirme ve dilek kipleri: Fiillerin za­manı ve dilek bakımından girdikleri şek­le kip adı verilir. Fiililerin zaman bakımın­dan girdiği şekle “bildirme kipi veya ha­ber kipi”, dilek şart bakımından girdiği şekle de “dilek – şart” kipi veya “tasar­lama kipi” denilir.
  2. Bildirme kipleri: Zaman kipleridir. Bildirme kipleri basit fiillerle de, türemiş fiillerle de, bileşik fiillerle de kullanılır. Ba­sit fiillerle, türemiş fü’erle, bileşik fiilerle kullanıldığı zaman “basit zamanlı fiil çekimi” adını alır. -mek fiiliyle kullanıldı­ğında ise “birleşik zamanlı fiil çekimi ya­pılmış olur.

Bildirme kipinin zaman bakımından beş şekli vardır:

  1. -Di’li geçmiş zaman kipi
  2. -Miş’li geçmiş zaman kipi
  3. Şimdiki zaman kipi Ç. Gelecek zaman kipi
  4. Geniş zaman kipi

Bu beş zamanın (A)tve (B)si geçmiş za­manı, (C)si şimdiki zamanı, (Ç)si de ge­lecek zamanı olmak üzere üç ana zama­nı ifade eder.

Dilek kipleri: ı Dilek kipleri dilek, şart, istek, gereklik, emir şekillerini bildirir. Bunların zamanla ilgisi yoktur. Dörde ay­rılır:

  1. Dilek – şart kipi
  2. İstek kipi
  3. Gereklilik kipi Ç. Emir kipi

3. Şahıs ekleri: Fiil çekiminde şahıs ekleri hareketi yapanı, olanı bildirir.

Leave a Reply